Τοποθετείτε τη γένεση της Γερμανικής Συντηρητικής Επανάστασης στον 19ο αιώνα. Ποιοι ήταν οι πρόδρομοί της και ποιες ιδέες ασπάζονταν;
Πράγματι, μου φαίνεται πολύ σημαντικό να τοποθετήσω τη γερμανική συντηρητική επανάσταση σε ένα ευρύτερο και βαθύτερο χρονικό πλαίσιο, όπως είχε οραματιστεί ο ίδιος ο Άρμιν Μολέρ, μετά τη δημοσίευση του έργου του Ζέεβ Στέρνχελ για τη Παρισινή Κομμούνα του 1871. Όπως και στη Γαλλία, έτσι και στη Γερμανία, αυτό το δικαίωμα αντιπροσώπευε μια δυναμική αντίδραση, μια επιθυμία για την ανοικοδόμηση του ηττημένου έθνους. Μετά την ήττα του 1918 και τη Συνθήκη των Βερσαλλιών του Ιουνίου 1919, αυτό το γαλλικό μοντέλο επικαλέστηκε ρητά ο Έντουαρντ Στάντλερ, ένας Αλσατός, δίγλωσσος Γερμανός υπερεθνικιστής από το Χριστιανοδημοκρατικό Κόμμα του Κέντρου, ιδρυτής της παραστρατιωτικής οργάνωσης Stahlheml και σύντροφος του Μόλερ βαν ντεν Μπρουκ στον μεταπολιτικό του αγώνα από το 1918 έως το 1925. Η Γερμανία επρόκειτο να καλλιεργήσει μέσα της την εμφάνιση ενός δικτύου πνευματικών και πολιτικών κύκλων, διαφόρων ενώσεων, συλλόγων σκέψης και παραστρατιωτικών ομάδων για την αποκατάσταση του Ράιχ. Η ηττημένη Γερμανία επεδίωκε να αποκτήσει ένα καθεστώς πλήρους κυριαρχίας στην ευρωπαϊκή και διεθνή σκηνή.
Ο Μολέρ μελετά τη Συντηρητική Επανάσταση αποκλειστικά για την περίοδο από τη γερμανική ήττα του 1918 έως το 1932, το έτος που προηγήθηκε της ανόδου του Χίτλερ στην εξουσία. Αυτή η Συντηρητική Επανάσταση, ωστόσο, είναι διανοητικά απροσπέλαστη αν κάποιος αγνοήσει τη Γερμανία του 19ου αιώνα, την κληρονομιά του «άλλου Διαφωτισμού» του Χέρντερ, τη στροφή προς το θρησκευτικό και το οργανικό που καθοδηγείται από τη φιλοσοφία του Σέλινγκ, και τις φιλολογικές προσεγγίσεις που διερευνούν τη λογοτεχνία και τις εθνικές ιστορίες των λαών που θεωρούνται ζωντανές οντότητες. Κανείς δεν έχει αποδείξει καλύτερα από τον Βρετανό μελετητή Πίτερ Γουάτσον, στον εκτενή τόμο του αφιερωμένο στη «Γερμανική Ιδιοφυΐα», ότι οι γερμανικές φιλοσοφικές, επιστημονικές, μουσικές και καλλιτεχνικές προσπάθειες αποτέλεσαν μια «τρίτη ευρωπαϊκή αναγέννηση», μετά την καρολίγγεια και την ιταλική αναγέννηση. Πριν από αυτόν, ο καθηγητής του Στρασβούργου Ζωρζ Γκούσντορφ, στους τόμους του για τη ρομαντική σκέψη, εξήγησε, χωρίς ορολογία, τη συμβολή της γερμανικής σκέψης πριν από το 1850: αυτή η συμβολή ήταν οργανική, η έλευση ενός οργανικού τρόπου σκέψης εχθρικού προς τις μηχανιστικές και απλοϊκές κονστρουκτιβιστικές προσεγγίσεις, συμπεριλαμβανομένων εκείνων των αποδυναμωμένων και επαναλαμβανόμενων εκλαϊκεύσεων που πηγάζουν από τις ιδεολογικές αρχές της Γαλλικής Επανάστασης. Ο Ντίλταϊ αργότερα θα συστηματοποιούσε, σε φιλοσοφικό και κοινωνιολογικό επίπεδο, την ερμηνευτική του Verstehen, ενός τρόπου κατανόησης της μη υλικής πραγματικότητας, που αφορά ειδικά τις δυνάμεις και οντότητες που ζωντανεύουν τις ανθρώπινες κοινότητες. Η ανάγνωση των τόμων του Γκούσντορφ για τον γερμανικό ρομαντισμό είναι απαραίτητη για κάθε γαλλόφωνο που θέλει να εμβαθύνει στην ουσία του ζητήματος.
Στο τέλος του αιώνα, η Ευρώπη, μέσω αυτών των «γερμανικών επιστημών», κατείχε έναν πλούτο γνώσεων σε όλους τους τομείς που ξεπερνούσαν τους στενούς κόσμους της μικροπολιτικής, τις επαναλαμβανόμενες δηλώσεις του νομικού κατεστημένου και τους μικροπρεπείς υπολογισμούς της οικονομικής σφαίρας. Τίποτα δεν είχε αλλάξει από αυτή την άποψη. Όσο για την ίδια την συντηρητική επανάσταση, η οποία στόχευε να απαλλάξει τις ευρωπαϊκές κοινωνίες από όλη τη σκουριά που είχαν συσσωρεύσει οι δικηγόροι και οι καπιταλιστές, οι πολιτικοί και οι κερδοσκόποι, οι ιερείς χωρίς μυστικισμό και οι εγωιστές αστοί, αυτή ουσιαστικά ξεκίνησε με την πρωτοβουλία που ανέλαβε το 1896 ο εκδότης Eugen Diederichs. Καλλιέργησε τη φιλοδοξία να προσφέρει στους αναγνώστες και να αναλογιστεί μια τρομερή σειρά καινοτόμων ιδεών ικανών, με τον καιρό, να διαμορφώσουν μια νέα κοινωνία, πυροδοτώντας έτσι μια γνήσια επανάσταση που δεν πρότεινε tabula rasa αλλά, αντίθετα, επιδίωκε να ξαναμαγέψει τις ρίζες, που πνίγονταν κάτω από τη σκουριά του κομφορμισμού. Την ίδια χρονιά, ο νεαρός ρομαντικός Karl Fischer ίδρυσε το κίνημα Wandervögel, στόχος του οποίου ήταν να απελευθερώσει τους νέους από κάθε μορφή συμμόρφωσης και να τους σώσει από τις ζοφερές, υπερπλήρεις φτωχογειτονιές των πόλεων που είχαν απλωθεί μετά τη Βιομηχανική Επανάσταση. Ο Eugen Diederichs οραματίστηκε έναν μη υλιστικό σοσιαλισμό, μια νέα θρησκεία που αντλούσε από τη συλλογική μνήμη του λαού και επανασυνδέονταν με τους μεσαιωνικούς μυστικιστές (Μάιστερ Έκχαρτ, Ρούσμπροετς, Νικόλαος της Κούζας κ.λπ.), σεξουαλική απελευθέρωση και έναν νεορομαντισμό εμπνευσμένο από γερμανικές, ρωσικές, φλαμανδικές και σκανδιναβικές πηγές.
Αυτές οι ιδέες προωθήθηκαν στο γερμανικό πνευματικό τοπίο μέσω μιας σύγχρονης και δυναμικής εκδοτικής πολιτικής που τις προσέφερε, με ισορροπημένο, γαλήνιο και ήπιο τρόπο, στο ευρύτερο δυνατό κοινό για στοχασμό μέχρι το 1914. Ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος θα κατέστρεφε αυτά τα σχέδια για την ταυτόχρονα επαναστατική και συντηρητική ανανέωση των ευρωπαϊκών κοινωνιών. Ήταν πράγματι το τέλος της Belle Époque. Σοσιαλιστές, αναρχικοί, αναγνώστες των έργων του Diederichs και του Wandervögel, γερμανιστές νεορομαντικοί, μυστικιστές «μεσαιωνιστές», Νιτσεϊκοί όλων των αποχρώσεων και πρωτοποριακοί καλλιτέχνες ονειρεύονταν ήρεμα να μεταμορφώσουν τις κοινωνίες μας σε έναν πιο δίκαιο κόσμο, πιο ριζωμένο στο εξιδανικευμένο παρελθόν του, πιο θρησκευτικό και πιο αισθητικά ευχάριστο. Ο πόλεμος κατέστρεψε τη δυνατότητα πρόσβασης σε αυτόν τον νέο κόσμο μέσω μιας ομαλής μετάβασης, η οποία, πρέπει να παραδεχτούμε, λόγω της έλλειψης σκληρότητας, κινδύνευε γρήγορα να βαλτώσει σε ένα άμορφο τέλμα ή μερικές φορές σε φαρσικές παρωδίες. Ένας μεγάλος αριθμός μυστικιστών, γερμανιστών και νιτσεϊκών ιδεαλιστών, συμπεριλαμβανομένων των Ιταλών φουτουριστών, πίστευαν τότε ότι ο πόλεμος θα αποτελούσε μια κάθαρση, ένα είδος μεγάλου ξεπλύματος που, μετά από μια σφαγή που φανταζόταν ηρωική και ιπποτική, θα επέτρεπε τελικά την έλευση αυτής της «βασιλείας του πνεύματος» (που οραματίστηκαν οι Μερεζκόφσκι και Μόλερ βαν ντεν Μπρουκ).
Μετά την ήττα, οι Γερμανοί συνειδητοποίησαν ότι δεν θεωρούνταν πλέον από τον κόσμο ως οι φορείς αυτής της «τρίτης ευρωπαϊκής αναγέννησης», της οποίας τα εξαιρετικά στοιχεία είχαν απεικονιστεί από την συμμαχική προπαγάνδα ως εκφράσεις εγγενούς βαρβαρότητας. Παρασυρμένος από τις φρικαλεότητες του πολέμου, ο ιδεαλισμός πριν από το 1914 υπέστη μια μεταμόρφωση μετά την ήττα: πιο τραγικός, πιο πικρός, τόνιζε τον νιτσεϊσμό του, όχι πλέον αναφερόμενος στον νιτσεϊσμό των καλλιτεχνών (που χλευαζόταν από τη δεξιά πτέρυγα και λατρευόταν από τους σοσιαλδημοκράτες πριν από τον Μεγάλο Πόλεμο) αλλά σε έναν πιο «αποκαλυπτικό», πιο οξυδερκή και προσβλητικό Νίτσε. Ο μπολσεβίκικος κομμουνισμός ήταν πλέον μια δύναμη που έπρεπε να ληφθεί υπόψη. Ο κομμουνιστικός ριζοσπαστισμός δεν ήταν πλέον περιθωριακός και εσωτερικός, αλλά τώρα ασκούσε μια ισχυρή πολιτική δύναμη αυτοκρατορικών διαστάσεων. Οι δυσαρεστημένοι, που δεν αποδέχονται την ήττα ή τις συνθήκες που υπεγράφησαν, υιοθετούν αμφιλεγόμενες θέσεις: παρουσιάζουν τον κομμουνισμό ως απαράδεκτο εντός του Ράιχ, αλλά τη νέα Σοβιετική Ένωση του Λένιν ως έναν πιθανό σύμμαχο ενάντια σε μια Δύση που επιβάλλει αποζημιώσεις που είναι αδύνατο να ικανοποιηθούν.
Οι πιο τολμηροί στοχαστές, δηλαδή οι Ερνστ και Φρίντριχ-Γκέοργκ Γιούνγκερ, ανέπτυξαν έναν «επαναστατικό εθνικισμό», έναν ένθερμο ριζοσπαστισμό με κομμουνιστικές και κολεκτιβιστικές αποχρώσεις, σε συνδυασμό με την επιβεβαίωση ενός εθνικισμού που υποστηρίχθηκε από μια ακλόνητη φάλαγγα πολιτικών μαχητών που συνδέονταν μεταξύ τους με εξαιρετικά ισχυρούς δεσμούς συντροφικότητας, όπως οι Stosstruppen., τα στρατεύματα εφόδου, κατά τη διάρκεια του Μεγάλου Πολέμου. Οι αδελφοί Γιούνγκερ, οι αντίστοιχοί τους στον «στρατιωτικό εθνικισμό» όπως οι Franz Schauwecker και Werner Beumelburg, ο στοχαστής Friedrich Hielscher και άλλοι, έτρεφαν την ελπίδα να γίνουν μάρτυρες ενός στρατιωτικού πραξικοπήματος (μέσω των Φράικορπς, όπως η απόπειρα που ενορχηστρώθηκε από τον Λοχαγό Έρχαρντ) που θα έφερνε στην εξουσία μια ελίτ μαχητών που προέρχονταν από τους Stosstruppen. Αυτή η ελίτ θα είχε το ιστορικό καθήκον να δημιουργήσει ένα πολιτικό σύστημα ριζικά διαφορετικό από τις πολιτικές κληρονομιές του 19ου αιώνα, της εποχής του Γουλιέλμου Β' και της νέας Δημοκρατίας της Βαϊμάρης, της δυτικής δημοκρατίας και των ορθολογιστικών ή πλουτοκρατικών της τάσεων (Γαλλία, Αγγλία), ξεπερνώντας παράλληλα τον ρωσικό μπολσεβίκικο ριζοσπαστισμό και επανασυνδεόμενη με τον εικονοκλαστικό ζήλο ενός Μαρινέτι ή με τα τολμηρά και μεγαλεπήβολα έργα των φουτουριστών αρχιτεκτόνων, με την οργή ενός Léon Bloy που επιπλήττει τους ευσεβείς στο όνομα μιας πυρακτωμένης πίστης, όχι στο όνομα ενός επανεκσυγχρονισμένου Βολταιρισμού αλλά μιας μυστικιστικής εσωτερικής φωτιάς που δεν δέχεται η θρησκεία να βαλτώνει σε οποιοδήποτε είδος κομφορμισμού, σε έναν στεγνό και γελοίο φαρισαϊσμό.
Οι Συνθήκες του Λοκάρνο και του Βερολίνου έφεραν μια ανανεωμένη ελπίδα για ειρήνη στην Ευρώπη, απομονώνοντας τους υποστηρικτές αυτής της ένθερμης επανάστασης των μαχητών, των φουτουριστών, των μη υλιστών Μπολσεβίκων και των παθιασμένων μυστικιστών. Το Λοκάρνο και το Βερολίνο σήμαναν το τέλος των επαναστατικών ιδεαλισμών: αυτούς, που απεικονίζονται πλήρως στο μυθιστόρημα του Ερνστ Γιούνγκερ «Ο Εργάτης», θα τους διαδεχόταν ένας νεοεθνικισμός που θα ταίριαζε καλύτερα στους πολιτικούς αγώνες που ορίζονταν από τους θεσμούς της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης.
Τα τολμηρά πολιτικά σχέδια θα παραμείνουν ως έχουν, αλλά θα εκφραστούν σε μια πιο «επιστημονική» γλώσσα: οι ιδέες του Ράτεναου για ένα γερμανοσοβιετικό πολιτικοοικονομικό δίδυμο - ένας Ράτεναου που παρ' όλα αυτά δολοφονήθηκε από πρώην μέλη του «Σώματος του Φρειδερίκου» - και εκείνες ενός πρωτοποριακού περιοδικού όπως το «Die Tat», πλαισιωμένες από τις γεωπολιτικές θεωρίες που εκφράζονται στο περιοδικό του Στρατηγού Χάουσοφερ (Zeitschrift für Geopolitik), θα δημιουργήσουν ένα σώμα επιστημονικών εφημερίδων που θα σταθεροποιήσει πρώτα τη Βαϊμάρη στη διεθνή σκηνή, θα επηρεάσει τις πολιτικές των μεγάλων έργων υποδομής του Τρίτου Ράιχ και στη συνέχεια εκείνες της ΕΟΚ και της ΕΕ (μέχρι η τελευταία να εξουδετερωθεί πλήρως από νεοφιλελεύθερες διαστρεβλώσεις), αλλά χωρίς να δώσει στη Γερμανία μια συνεκτική γεωπολιτική, παρά την ποιότητα του έργου του Χάουσοφερ και των ομάδων έμπειρων γεωπολιτικών του.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο μιας πολιτικής αυτάρκειας εθνικής ή/και ευρωπαϊκής ανάπτυξης, η βασική αναφορά παραμένει ο οικονομολόγος Φρίντριχ Λιστ, ο οποίος ενέπνευσε την ανάπτυξη των σιδηροδρόμων της Γερμανίας τον 19ο αιώνα, την πολιτική εσωτερικού αποικισμού στη Γαλλία και τις Ηνωμένες Πολιτείες, και, πάνω απ' όλα, τις τρέχουσες αυτοδύναμες και ευρασιατικές πολιτικές ανάπτυξης της Κίνας, από το Κουομιντάνγκ μέχρι σήμερα, συμπεριλαμβανομένου του μεταρρυθμιστή Ντενγκ Σιάο Πινγκ, ο οποίος κατάφερε να ξεπεράσει τη φάση της μαοϊκής στασιμότητας. Ο Λιστ, ο εμπνευστής των ετερόδοξων ιδεών της γερμανικής ιστορικής σχολής του 19ου αιώνα, είναι πιο επίκαιρος και αποτελεσματικός από ποτέ, όπως αποδεικνύεται από τα εντυπωσιακά ευρασιατικά σιδηροδρομικά έργα που ξεκίνησε η Κίνα σήμερα. Αυτό αποδεικνύει ότι ο στοχασμός πάνω σε ιδέες που θεωρούνται, σωστές ή λάθος, ως «επαναστατικές-συντηρητικές» δεν είναι αναχρονισμός των στοχαστών της πολυθρόνας, αλλά μια πολιτική και αυτοκρατορική επιλογή που είναι αιώνια έγκυρη, αποδεικνύοντας έτσι ότι μια ηπειρωτική οντότητα όπως η ΕΕ, ή οποιοσδήποτε άλλος μεγάλος πολιτισμικός χώρος, που δεν συμμετέχει στη δυναμική που ξεκίνησε ο Λιστ είναι καταδικασμένη σε στασιμότητα και κατάρρευση. Η καταρρακωμένη Ευρώπη του σήμερα αποτελεί εμβληματική απόδειξη αυτού.
Ο όρος Συντηρητική Επανάσταση περιλαμβάνει πολυάριθμους στοχαστές και συγγραφείς που τους ενώνει κυρίως η απόρριψη της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Τι είδους μοντέλα ή κοινωνίες υποστήριζαν; Ποια κατευθυντήρια αρχή ένωνε όλα τα ρεύματα της Συντηρητικής Επανάστασης;
Πρέπει να θυμόμαστε ότι η πιο καλά δομημένη απόρριψη της φιλελεύθερης δημοκρατίας και ιδιαίτερα των κομματικών υπερβολών της δεν προήλθε από ένα κίνημα ή κύκλο που προερχόταν από μια δεξιά πτέρυγα που αυτοπαρουσιαζόταν ως «συντηρητική-επαναστατική», αλλά από μια υψηλή προσωπικότητα της γερμανικής και ευρωπαϊκής σοσιαλδημοκρατίας, τον Roberto Michels, ο οποίος δραστηριοποιήθηκε στο Βέλγιο, τη Γερμανία και την Ιταλία πριν από το 1914. Ούτε εδώ κάνω αναχρονισμό: στο πανεπιστήμιο το 1974, μας συμβούλευσαν να διαβάσουμε την κριτική του στις πολιτικές ολιγαρχίες (συμπεριλαμβανομένων των σοσιαλδημοκρατών). Μετά από μια θλιβερή έκλειψη αρκετών δεκαετιών, χαίρομαι που βλέπω ότι ένας μεγάλος γαλλικός εκδοτικός οίκος, ο Gallimard-Folio, μόλις επανέκδοσε το βιβλίο του «Κοινωνιολογία του Κόμματος στη Σύγχρονη Δημοκρατία» (Zur Soziologie des Parteiwesens), το οποίο καταδεικνύει με απαράμιλλη σαφήνεια τις επικίνδυνες υπερβολές μιας κομματικής δημοκρατίας: μια ρήξη με τη βάση, τάση προς την ολιγαρχία, τη βασιλεία των «μεγάλων», συμβιβασμούς που αντιβαίνουν στις εκλογικές υποσχέσεις και τα προγράμματα - εν ολίγοις, τα δεινά που όλοι αναγκάζονται να αναγνωρίσουν σήμερα στην Ευρώπη και αλλού, μόνο ενισχύθηκαν! Ο Michels προτείνει διορθωτικά μέτρα: δημοψηφίσματα (άμεση δημοκρατία), αποκήρυξη (υλιστικών και αστικών τρόπων ζωής, ασκητισμό για την πολιτική ελίτ που παρουσιάζεται ως εναλλακτική λύση) κ.λπ. Σε αυτό το θεμελιώδες έργο πολιτικής επιστήμης, ο Michels στοχεύει να ξεπεράσει όλα όσα αποτελούν τη μονότονη λειτουργία ενός κόμματος (και, κατά συνέπεια, μιας εθνικής πολιτικής ζωής που ενορχηστρώνεται γύρω από το επαναλαμβανόμενο παιχνίδι των διαδεχόμενων εκλογών ενός ορισμένου αριθμού καθιερωμένων κομμάτων) και προτείνει τρόπους διαφυγής από αυτά τα τέλματα. Προαναγγέλλει τις μεταγενέστερες φιλοδοξίες των συντηρητικών-επαναστατών μετά το 1918 και ιδιαίτερα μετά το Λοκάρνο, χωρίς να ξεχνάμε τους μελλοντικούς Γάλλους αντικομφορμιστές της δεκαετίας του 1930 και εκείνους που, σήμερα, επιδιώκουν να βγουν από τα αδιέξοδα στα οποία μας οδήγησε το κατεστημένο. Αυτές οι γραμμές σκέψης τονίζουν την ανάγκη για ασκητικές πολιτικές ελίτ, για μια διορθωτική δύναμη που ο Michels πίστευε ότι εντόπισε στον επαναστατικό συνδικαλισμό (και τις ιταλικές εκδοχές του, όπως αυτές που ενεργοποιήθηκαν από τον Filippo Corridoni πριν από το 1914 - ο Corridoni θα έπεφτε στο μέτωπο το 1915), στις ακτιβιστικές ιδέες του Georges Sorel και σε ορισμένες μορφές αναρχισμού που είναι εχθρικές προς τις άκαμπτες ιεραρχίες. Η βασική ιδέα είναι να κυνηγήσουμε, παντού στις μορφές πολιτικής εκπροσώπησης, τα αρνητικά στοιχεία που δημιουργούν ακαμψία, που προκαλούν επαναλήψεις που αναιρούν τον επαναστατικό ζήλο ή την ήπια/φυσική δυναμική του λαού, που εξαλείφουν τον αυθορμητισμό των μαζών (θα επιστρέψουμε σε αυτό τον Μάιο του 1968!). Υπό αυτή την έννοια, οι ιδέες των Michels, Corridoni και Sorel στοχεύουν στη διατήρηση του ζωντανού δυναμικού του λαού, το οποίο, όταν είναι απαραίτητο και όταν η ανάγκη το υπαγορεύει, είναι ικανό να δημιουργήσει ένα διορθωτικό επαναστατικό κίνημα που εξαλείφει τις επαναλαμβανόμενες ακαμψίες.
Η σοσιαλδημοκρατία, την οποία ασπαζόταν ο Michels (πριν ακολουθήσει τον Ιταλό σοσιαλιστή σύντροφό του Μουσολίνι), δεν διεκδικούσε τόσο πολύ την πίστη στον Μαρξ και τους Μαρξιστές (δηλαδή, εκείνους που έχουν προσπαθήσει να εδραιώσουν τον Μαρξ, κάτι που τους διακρίνει από τους «Μαρξιστές» όπως ο Βέρνερ Σόμπαρτ, για παράδειγμα, ή τους Μαρξιστές-Λενινιστές όπως ο Ντενγκ Σιάοπινγκ, με τους οποίους θα μπορούσα προσωπικά να ταυτιστώ). Ήταν εμπνευσμένη κυρίως από τον Σοπενχάουερ και τον Νίτσε, όπως έχουν αποδείξει αρκετοί Βρετανοί και Αμερικανοί μελετητές. Τώρα, η ουσία του Νιτσεϊσμού είναι να προκαλέσει μια μόνιμη αντίσταση σε οτιδήποτε γίνεται άκαμπτο ή απολιθωμένο. Πρέπει κανείς να δημιουργεί, να διαμορφώνει κάτι νέο από διαχρονικά υλικά, πάντα έτοιμος να δεχτεί νέες αναζωογονήσεις, αλλά ποτέ να μην διατηρεί αυτό που έχει χάσει κάθε πνοή και ζωντάνια. Καταστρέφει κανείς το σάπιο με χτυπήματα με σφυρί για να το αντικαταστήσει με ζωντανές δημιουργίες ή να αναβιώσει διαρκείς πηγές. Επομένως, διατηρούμε τις αέναες πηγές, αλλά καταστρέφουμε επαναστατικά αυτό που δεν ποτίζεται πλέον. Πριν από το 1914, οι σοσιαλδημοκράτες, που δεν ήταν ακόμη «μαρξιστές» (με την πολεμική έννοια του όρου), ήθελαν μια κοινωνία αναζωογονημένη από τις ιδέες του Νίτσε και που να υποστηρίζει την κοινωνική δικαιοσύνη, συνοδευόμενη από μια μέγιστη επέκταση της πλήρους και ολοκληρωμένης ιθαγένειας (καθολική ψηφοφορία για να κλείσει η αστική εποχή και να εισαχθεί κάτι νέο στην πόλη, κάτι που, φυσικά, θα ήταν μια πικρή ψευδαίσθηση...).
Ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος σάρωσε αυτό το ιδεαλιστικό και κάπως αφελές όραμα για το πώς λειτουργεί μια κοινωνία που υφίσταται πολιτικό ή/και επαναστατικό μετασχηματισμό. Ο ευρωπαϊκός πόλεμος αποκατέστησε τις ιεραρχίες στρατιωτικού τύπου και σφυρηλάτησε δεσμούς μεταξύ των ανθρώπων, ξεπερνώντας τις προπολεμικές κοινωνικές τάξεις και σβήνοντας πολλές διχαστικές διακρίσεις. Αυτό, με τη σειρά του, οδήγησε σε μια απόρριψη του πολιτικού κόσμου, που θεωρούνταν ασήμαντος, ήπιος και ξεπερασμένος, όπως αποδεικνύεται από τα γραπτά των Junger, Schauwecker και Hugo Fischer. Το μοντέλο παρέμεινε αγωνιστικό, φυσικά, αλλά η αληθινή λαϊκή κοινότητα δεν ήταν πλέον ενωμένη γύρω από ειρηνικά πολιτικά ή κοινωνικοοικονομικά αιτήματα - δηλαδή, υλικά ή ακόμα και υλιστικά αιτήματα - αλλά μάλλον από τον επαναστατικό αγώνα, μια συνέχεια της καθαρής μάχης που διεξαγόταν κάτω από τις «ατσάλινες καταιγίδες», απαλλαγμένη από όλη την αφέλεια που χαρακτηρίζει τα ιδεαλιστικά μυαλά της προπολεμικής εποχής. Αυτοί που έχουν διεξάγει τον αγνό αγώνα είναι επίσης αυτοί που θα καταφέρουν το μοιραίο πλήγμα στο οικοδόμημα της Βαϊμάρης, το οποίο θεωρείται σάπιο ή ανίκανο να μεταδώσει μια μυστικιστική και επαναστατική φωτιά, σύμφωνα με τη νιτσεϊκή παροιμία: «Was fällt, soll man nog stossen» (Ό,τι κλονίζεται πρέπει να γκρεμιστεί!).
Η εναλλακτική λύση στη φιλελεύθερη δημοκρατία της Βαϊμάρης, για τους μαξιμαλιστές του στρατιωτικού εθνικισμού, ήταν επομένως μια φουτουριστική πολιτική «πολιτοφυλακή» που απέρριπτε τους συμβατικούς εκλογικούς μηχανισμούς και τελικά εμπνεύστηκε από την εμπειρία του Γκαμπριέλε Ντ' Ανούντσιο στο Φιούμε το 1919-1921, χωρίς ωστόσο να διατηρεί τις ειλικρινά αναρχικές διαστάσεις αυτού του ιταλικού πειράματος. Ο Σορέλ, οι Μπολσεβίκοι και το Φιούμε αντιπροσώπευαν εναλλακτικές λύσεις των οποίων τα στοιχεία μπορούσαν να συνδυαστούν επ' αόριστον. Μεταξύ των Γερμανών, σε αντίθεση με τους Ιταλούς που, από τον παρεμβατισμό του 1915, είχαν τοποθετηθεί ως γερμανοφοβικοί, για τους οποίους όλοι οι αρχαϊσμοί ήταν γερμανικοί, η άχρηστη σκουριά προερχόταν από τη γαλλική και βρετανική Δύση, ειδικά όταν εκφραζόταν με καρικατουριασμένους ορθολογιστικούς όρους, όπως αυτούς που προτιμούσε ο χαρακτήρας Settembrini στο μυθιστόρημα του Τόμας Μαν «La Montagne» (ένας αντιδυτικός μεταξύ 1914 και τέλους της δεκαετίας του 1920).
Παραμένει ένα άλλο πρόβλημα που η εποχή και οι πολιτικές και λογοτεχνικές πρωτοπορίες της προσπάθησαν να λύσουν με ενθουσιασμό και ορμητικότητα: αυτό της ταχύτητας. Για τους Φουτουριστές, αυτό είναι σαφές, ειδικά σε μερικούς από τους καλύτερους πίνακές τους. Η ταχύτητα είναι η μέθη του κόσμου, ο συναρπαστικός τρόπος που, είτε κατακτηθεί είτε υιοθετηθεί, επιτρέπει σε κάποιον να ξεφύγει ακριβώς από τη στασιμότητα, από τον «πασατισμό». Και στην αριστερά, η επανάσταση στοχεύει στην ταχεία υλοποίηση των λαϊκών φιλοδοξιών. Το επαναστατικό προλεταριάτο των Μπολσεβίκων, μόλις ανέλαβε την εξουσία, κατέκτησε τις μηχανές και τις ταχύτητες που παρέχουν. Ο βαυαρικός συμβουλιακός κομμουνισμός, από την πλευρά του, δεν ήθελε να καταστείλει τον ζωτικό αυθορμητισμό του πληθυσμού. Ο φασισμός του Μουσολίνι, που γεννήθηκε από τον σορελιανό και κοριντονικό σοσιαλισμό και συνδικαλισμό, ας μην ξεχνάμε ποτέ, σκοπεύει να πετύχει σε έξι ώρες αυτό που η κοινοβουλευτική και συζητήσιμη (και επομένως αργή, υπεραργή) δημοκρατία επιτυγχάνει σε έξι χρόνια. Οι αντιδραστικοί, τους οποίους οι Φουτουριστές ή οι Μπολσεβίκοι θα θεωρούσαν «ξεπερασμένους», επεσήμαναν ότι η λήψη αποφάσεων από τον μονάρχη ή τον μικρό αριθμό ανθρώπων στα παλιά καθεστώτα ήταν ταχύτερη από αυτή των κοινοβουλίων (εξ ου και η επαναλαμβανόμενη παρουσία προσωπικοτήτων από τη γαλλική αντεπανάσταση στις διανοητικές προσεγγίσεις του Ερνστ Γιούνγκερ, ακόμη και στις πιο μαξιμαλιστικές πριν από το 1925). Για την πρωτοπορία της δεκαετίας του 1920, ένα συνεκτικό πολιτικό σύστημα πρέπει επομένως να είναι σε θέση να λαμβάνει αποφάσεις γρήγορα, με την ταχύτητα των νέων μηχανών, των αγωνιστικών αυτοκινήτων Bugatti ή Mercedes, των αεροπλάνων των πρωτοπόρων της αεροπορίας και των γρήγορων περιπολικών σκαφών των νέων ναυτικών δυνάμεων (d'Annunzio). Μια νέα πολιτική δύναμη, δημοκρατική ή όχι (το Fiume είναι μια πρωτοποριακή δημοκρατία!), πρέπει να είναι αποφασιστική και γρήγορη, άρα νέα. Αν είναι κοινοβουλευτική και αμφισβητήσιμη, είναι αργή, άρα παλιά, και αυτή η απολιθωμένη άνοια αξίζει να παραμεριστεί. Η διττή έννοια της αποφασιστικότητας και της ταχείας εκτέλεσης είναι σαφώς παρούσα στον στρατιωτικό εθνικισμό και εξηγεί γιατί ένα πραξικόπημα θεωρείται πιο αποτελεσματικό και καθαρότερο από την κοινοβουλευτική συζήτηση. Στη συνέχεια, εμφανίζεται στην πιο περίτεχνη και νομικίστικη πολιτική θεωρία του Carl Schmitt, ο οποίος απορρίπτει τον κανονιστικό χαρακτήρα (ως ένα σύστημα άκαμπτων κανόνων που τελικά καθίστανται ανίκανοι όταν ο κίνδυνος απειλεί την Πόλη, όπου ο «lex», με την καταπιεστική του παρουσία, υπονομεύει τη δράση του «rex») και τον νομικό θετικισμό, τον οποίο θεωρεί υπερβολικά τεχνικό και αδιάφορο για τις διαχρονικές αξίες. Ο Schmitt, ντεσιτζιονιστής, φυσικά υποστηρίζει τον ντεσιτζιονισμό, του οποίου είναι ο πιο εμβληματικός εκπρόσωπος, και επιμένει στη συνεχή αναγκαιότητα δράσης εντός συγκεκριμένων, υπαρχουσών τάξεων, που κληρονομούνται και κληροδοτούνται από την ιστορία και τις πολιτικές παραδόσεις της Πόλης (κάτι που υπονοεί την απόρριψη οποιασδήποτε επιθυμίας δημιουργίας ενός «παγκόσμιου κράτους»).
Παρά τον όρο «συντηρητική», αυτή η σχολή σκέψης ήταν επίσης κοντά στην άκρα αριστερά, ιδιαίτερα στον Ερνστ Νίκιτς. Ποια ήταν η συμβολή του Νίκιτς στην Συντηρητική Επανάσταση και τι τον ενέπνεε;
Ο Ερνστ Νίκιτς ήταν ένας γνήσιος αριστερός επαναστάτης. Συμμετείχε σε μια κυβέρνηση Συμβουλίου στη Βαυαρία, η οποία διαλύθηκε από τα Φράικορπς του φον Έπ. Σε αυτή την κυβέρνηση συμμετείχε επίσης ο Γκούσταβ Λάνταουερ, ένας εξαιρετικά παραγωγικός αναρχικός στοχαστής, που αντλούσε πηγές από ενδιαφέρουσες πηγές του 19ου αιώνα και ανέπτυξε μια ανθρωπολογία εμποτισμένη με μυστικισμό. Αυτή η πρώτη κυβέρνηση των Συμβουλίων, όχι ρητά κομμουνιστική, χαντακώθηκε από τους Μπολσεβίκους του KPD, προκαλώντας στον Λάνταουερ τεράστια απογοήτευση. Για αυτόν, η βαυαρική επαναστατική πολιτική, κατέληξε σε λενινιστικές ακαμψίες και έχασε τη μοναδική της πρωτοτυπία. Ο Νίκιτς αναμφίβολα επηρεάστηκε περισσότερο από τον μαρξισμό της σοσιαλδημοκρατίας πριν από το 1914, αλλά υπό την επιρροή ενός συντρόφου τόσο διακριτού όσο ο Λάνταουερ, έπρεπε να προσθέσει λιγότερο συμβατικά στοιχεία στην αρχική του εκπαίδευση, κυρίως πιο κοινοτιστικά-αναρχικά (η κληρονομιά του Μπακούνιν και του Κροπότκιν). Ο Νίκιτς συνέδεσε αυτόν τον αναρχισμό, εχθρικό προς κάθε ακαμψία και επανάληψη, με τα αγροτικά/κοινοτικά ιδανικά που βρίσκονται στις «πηγές του ρωσικού κομμουνισμού» (που εξερευνήθηκαν από τον Μπερντιάγιεφ) ή στον Τολστόι και, φυσικά, μεταξύ των Γερμανών Völkischen, οι οποίοι γενικά θεωρούνταν «δεξιοί». Αυτή η νέα μυθολογία έγινε στη συνέχεια, στο έργο του Νίκιτς, ένα μείγμα σοσιαλιστικού προλεταριασμού και γερμανορωσικού αγροτισμού, πασπαλισμένο με μερικά ελευθεριακά στοιχεία που κληρονόμησε από τον Λαντάουερ, όλα για να προωθήσουν μια φιλοσοβιετική γερμανική επανάσταση, που είχε ως στόχο να απελευθερώσει τους εργάτες και τους αγρότες της Γερμανίας από μια φιλοδυτική αστική τάξη που αποδέχτηκε τις αποζημιώσεις που επιβλήθηκαν από τη Δύση στη Συνθήκη των Βερσαλλιών, εις βάρος του ίδιου του λαού της, και από τα αμερικανικά δάνεια των Σχεδίων Γιανγκ και Ντόους, τα οποία περιόριζαν την εθνική κυριαρχία.
Η κύρια συμβολή του Νίκιτς έγκειται στην έκδοση «εθνικομπολσεβίκικων» περιοδικών, όπως το Widerstand και το Entscheidung. Οι τίτλοι τους είναι αποκαλυπτικοί: ο Νίκτις ευνοούσε το εθνικό πλαίσιο για την οργάνωση και την εγκαθίδρυση της επανάστασης και του επαναστατικού καθεστώτος. Απέρριπτε τον διεθνισμό ως μη πρακτικό. Οραματιζόταν μια αυθόρμητη προλεταριακή δημοκρατία, απαλλαγμένη από περιττή διαμεσολάβηση, χωρίς τη διαμεσολάβηση εδραιωμένων «προσωπικοτήτων του κατεστημένου» που τελικά προδίδουν τον αρχικό τους ιδεαλισμό, όπως υποστήριζε και ο Λάνταουερ. Αλλά αυτή η προλεταριακή δημοκρατία πρέπει να παράγει, για το καλό του έθνους, ασκητικές ομάδες ικανές να λαμβάνουν ορθές αποφάσεις. Αυτά τα περιοδικά παρείχαν στους αδελφούς Γιούνγκερ την ευκαιρία να εκφράσουν τις ακραίες και εκλεπτυσμένες πολιτικές τους ιδέες. Επομένως, είναι απαραίτητα για την κατανόηση της γένεσης των έργων τους, τα οποία εξακολουθούν να διαβάζονται ευρέως και να συζητούνται όλο και περισσότερο σήμερα. Παρόλο που οι αδελφοί Γιούνγκερ εγκατέλειψαν κάθε ριζοσπαστική πολιτική για να επικεντρωθούν σε οικολογικά προβλήματα (ο Φρίντριχ-Γκέοργκ, μετά το 1945, με το περιοδικό Scheidewege, το οποίο προαναγγέλλει τα τρέχοντα ζητήματα της αποσύνδεσης και της «επιβράδυνσης» ή Entschleunigung) ή, στην περίπτωση του Ερνστ, σε μια πολύ προσωπική αισθητική, αυτή του ανθρώπου που είναι αποκομμένος από τις μανίες των συγχρόνων του, οι ακραίες πολιτικές απόπειρες αποτελούν, κατά κάποιο τρόπο, την πρώτη φάση της πλήρους απόρριψης ενός υπερτεχνικοποιημένου ή απογοητευτικού αστικού κόσμου, τον οποίο και οι δύο θα απεχθανόντουσαν μέχρι την τελευταία τους πνοή. Ο Ερνστ Γιούνγκερ, τη δεκαετία του 1950, δεν ήθελε ο Άρμιν Μόλερ να επανενεργοποιήσει το εθνικοεπαναστατικό σώμα, από το οποίο είχε αντλήσει το απαραίτητο υλικό για να γράψει τις πιο υποβλητικές σελίδες του Von rechts gesehen («Από τη Δεξιά») και τα καλύτερα άρθρα του στο περιοδικό Criticon στις δεκαετίες του 1970 και του 1980.
Για μένα, τα δύο βιβλία του Νίκιτς που μου φαίνονται τα πιο ενδιαφέροντα για διάβασμα και ξαναδιάβασμα είναι τα απομνημονεύματά του από τη φυλακή (από το 1937, όταν καταδικάστηκε σε ισόβια κάθειρξη για συνωμοσία), με τίτλο «Das Reich der niederen Dämonen» και το έργο «Das dritte imperiale Figur» («Η Τρίτη Αυτοκρατορική Προσωπικότητα») που αποκαλύπτει την ανθρωπολογία του και το επαναστατικό του ιδανικό και το οποίο γενικά τοποθετείται παράλληλα με τον «Εργάτη» του Γιούνγκερ
Χάρη στον Ντομινίκ Βένερ, ο φον Σάλομον και ο Ερνστ Γιούνγκερ είναι γνωστοί σε ένα μεγάλο μέρος του κινήματος της Ταυτίτητας. Είναι η φήμη τους ανάλογη με την επιρροή τους στην Συντηρητική Επανάσταση και πώς επηρέασαν τα Freikorps αυτή τη σχολή σκέψης;
Για τη γενιά μου, που ήταν ακριβώς είκοσι ετών το 1976, ήταν πράγματι το βιβλίο του Dominique Venner, «Baltikum», που μας σύστησε στην ιστορία των γερμανικών Freikorps μετά το 1918. Στη συνέχεια, ανακαλύψαμε γρήγορα τον Ernst von Salomon, του οποίου το βιβλίο «Οι Απόκληροι » εκδόθηκε σε μορφή «τετράδιου τσέπης» και το οποίο κουβαλούσαμε στις σχολικές μας τσάντες.
Ο Ερνστ φον Σάλομον ήταν, φυσικά, περισσότερο ακτιβιστής και τυχοδιώκτης παρά θεωρητικός, αν και το ταξίδι της ζωής του είναι πλούσιο σε μαθήματα - σίγουρα πιο πλούσιο από τις άσκοπες σκέψεις ενός καθηγητή στο γραφείο του. Συμμετείχε αξιοσημείωτα στις προετοιμασίες για τη δολοφονία του υπουργού Βάλτερ Ράτεναου, του αρχιτέκτονα της γερμανοσοβιετικής Συνθήκης του Ραπάλο το 1922. Το πολιτικό όραμα του Ράτεναου, ωστόσο, ήταν στρατηγικό, αφορούσε την οικονομική υγεία του έθνους και, κατά τη γνώμη μου, ήταν ικανό να εμπνεύσει το παρόν μας. Η πρόθεσή του με την υπογραφή της Συνθήκης του Ραπάλο ήταν να δώσει στη Γερμανία, η οποία πιέζεται από τις αποζημιώσεις που απαιτεί η Γαλλία, σημαντικό περιθώριο ελιγμών, ανοίγοντάς την στην Ανατολή, μια πηγή πρώτων υλών, συμπεριλαμβανομένου του πετρελαίου από τον Καύκασο. Ο Ερνστ φον Σάλομον αργότερα θα παραδεχόταν ότι οι δράστες της δολοφονίας είχαν χειραγωγηθεί από τις βρετανικές μυστικές υπηρεσίες, ανυπόμονοι να διατηρήσουν τη γεωγραφική καρδιά της ενεργειακής εξάρτησης της Ευρώπης από τη Δύση. Αυτή η υπόθεση παραμένει ανοιχτή, αυτή η άποψη παραμένει συζητήσιμη, αλλά τα επιχειρήματα που προβάλλει σήμερα ο ειδικός σε θέματα ενεργειακής γεωπολιτικής William F. Engdahl έχουν καταδείξει ότι οι πολιτικές δολοφονίες στη Γερμανία είχαν πάντα ως στόχο πολιτικούς, τραπεζίτες ή βιομηχάνους που επιδίωκαν να διαφοροποιήσουν τις οικονομικές σχέσεις της Γερμανίας για να μειώσουν την εξάρτηση της χώρας από τις πρώτες ύλες και τις ξένες αγορές. Υπό αυτή την έννοια, ο Rathenau προηγείται των θυμάτων της Φράξιας του Κόκκινου Στρατού. Υπό τον Ομπάμα, όταν οι πολέμοι τέταρτης γενιάς εφαρμόζονται συστηματικά, πρέπει, για να καταστρέψουμε τον γερμανικό δυναμισμό, να χρησιμοποιήσουμε τις πρόσφατες επιθέσεις κατά της Volkswagen ή την τρέχουσα εθνοτική βύθιση, σε συνδυασμό με την απολύτως προβλέψιμη κατάρρευση του γερμανικού κοινωνικού συστήματος. Αυτό συμβαίνει επειδή η γερμανική βιομηχανία ευδοκιμεί χάρη στις ρωσικές παραγγελίες και το φυσικό αέριο, καθώς και στο εμπόριο με την Κίνα. Δύο πολύ διαφορετικές εποχές, σίγουρα, αλλά το ίδιο σενάριο έμμεσου πολέμου, με ή χωρίς θεαματικές δολοφονίες.
Ο Ερνστ φον Σάλομον διατήρησε χαμηλό προφίλ υπό το νέο εθνικοσοσιαλιστικό καθεστώς, τουλάχιστον εξωτερικά: ο αποκλεισμός αποτελούσε συνεχή απειλή επειδή η σύζυγός του ήταν Εβραία. Η «εσωτερική του μετανάστευση» συνίστατο στη συγγραφή σεναρίων. Τερμάτισε τον πόλεμο ως αξιωματικός του Volkssturm σε μια μικρή πόλη στη νότια Βαυαρία. Συνελήφθη από τους Αμερικανούς ως υποστηρικτής του καθεστώτος αλλά και για το «τρομοκρατικό» του παρελθόν, και έγινε διάσημος για τις ειρωνικές του απαντήσεις στις επιτροπές αποναζιστικοποίησης στις οποίες παραδόθηκε, παρόλο που δεν ήταν ποτέ επίσημο μέλος ή ένθερμος υποστηρικτής του NSDAP. Στη συνέχεια, γέμισε εκατοντάδες σελίδες με τις απαντήσεις του, οι οποίες έγιναν μπεστ σέλερ (Der Fragebogen , ή «Το Ερωτηματολόγιο»), στη Γαλλία, ήδη από τη δεκαετία του 1950. Ο συγγραφέας, ο πρώην Δόκιμος, ο απόκληρος που είχε πολεμήσει στις τάξεις των Freikorps, ένιωθε την υποχρέωση να αντιμετωπίζει όλους τους θεσμούς, ανεξάρτητα από τη φύση τους, με σαρκασμό. Οι ιδιότητες αυτών των ηρωικών μορφών δεν μπορούν να περιοριστούν σε στενές μορφές, είτε ηθικά είτε πολιτικά. Πριν οι Εθνικοσοσιαλιστές έρθουν στην εξουσία το 1933, ο φον Σάλομον, μόλις αποφυλακισμένος, είχε διατηρήσει το ιδανικό των Freikorps, με έναν καθαρότερο τρόπο, κατά τον ίδιο τρόπο που το είχε κάνει και ο Γιούνγκερ, για μία πολιτική χωρίς τους κομματικούς συμβιβασμούς. Είχε τοποθετηθεί στα χνάρια του Λοχαγού Έρχαρντ, ο οποίος αργότερα διώχθηκε από την Γκεστάπο. Είχε χάσει το ενδιαφέρον του για τον νομικιστικό αγώνα του χιτλερικού κινήματος, ενώ είχε απογοητευτεί, όπως πολλοί ένθερμοι νέοι, από τους κομμουνιστές, με επικεφαλής μια αξιοσέβαστη ηλικιωμένη κυρία, μια φεμινίστρια πριν από την εποχή της, μικροκαμωμένη και με τρεμάμενη φωνή, την Κλάρα Τσέτκιν, η οποία, παρά την αναμφισβήτητη ειλικρίνειά της, δεν κατάφερε να γοητεύσει τους ορμητικούς νέους άνδρες της εποχής, που ανυπομονούσαν να βγουν από την τρομερή κρίση του 1929.
Αν θέλουμε να βρούμε, στα σύγχρονα αντικομφορμιστικά κινήματα, μια επιρροή του αληθινού υπαρξισμού, όπως ενσαρκώνεται από τον φον Σάλομον και τους συντρόφους του, θα την αναζητήσουμε σε μια ορισμένη αδιαφορία για κάθε πολιτικό αγώνα που εγγράφεται στον εκλογισμό, ακόμη και αν κάποιοι, θα βρουν αυτή τη στάση μάταιη και αντιπαραγωγική.
Αν και ήταν κυρίως ένα γερμανικό φαινόμενο, είχε αυτό το κίνημα συμπάθειες και εκτός Βαϊμάρης;
Είναι προφανές ότι η περιφέρεια του Ράιχ, όπου ομιλούνται γερμανικές γλώσσες και όπου διδάσκεται σωστά η γλώσσα του Γκαίτε, όπως η Ελβετία, η Σκανδιναβία, η Ολλανδία ή η Φλάνδρα, έχει επηρεαστεί από τη γερμανική σκέψη πιο εύκολα από τις χώρες των λατινοαμερικανικών ή σλαβικών γλωσσών, εκτός αναμφίβολα από εκείνες που, όπως η Ουγγαρία, ήταν μέρος της Αυστροουγγρικής μοναρχίας. Σίγουρα, η Ελβετία, οι σκανδιναβικές χώρες και η Ολλανδία είχαν διατηρήσει μια πιο απολιτική κουλτούρα από τους ηττημένους Γερμανούς, όπως θρήνησε πικρά μια ελάχιστα γνωστή αλλά σημαντική προσωπικότητα της «συντηρητικής επανάστασης», ο Christoph Steding, ένας συγγραφέας που κατήγγειλε την «ουδέτερη» κουλτούρα, καθαρά αισθητική, αυτής της γερμανικής περιφέρειας, απαλλαγμένης από αυτοκρατορικές υποχρεώσεις, προνόμιο του γερμανικού έθνους από τον Όθωνα Α΄, νικητή των Μαγυάρων στο Λέχφελντ το 955. Ο Αρμίν Μολέρ, από την ελβετική πόλη της Βασιλείας, ήταν ευαίσθητος σε αυτή την κριτική, όπως και ορισμένοι «συντηρητικοί επαναστάτες» καθολικής πίστης στην Ολλανδία, επηρεασμένοι από τον Καρλ Σμιτ. Η διαμαρτυρία του Μόλερ - καθώς και οι διαφωνίες του με τους Νέους της δεκαετίας του '50 και του '60 που δεν ήθελαν πλέον να ακούνε για πολιτικό ακτιβισμό - προέκυπταν άμεσα από την αρχική του προσωπική στάση, ως έφηβος και νεαρός άνδρας σε εξέγερση ενάντια στους προτεσταντικούς και εμπορικούς κύκλους της Βασιλείας: απέρριψε ολόκληρη την απολιτική κουλτούρα της γενέτειράς του, κολλημένη στις ασήμαντες συμβάσεις της.
Στη Γαλλία, η νιτσεϊκή φλέβα και η πρόοδος των γερμανικών σπουδών, υπό την ώθηση του Τσαρλς Άντλερ, εισήγαγαν ζυμώσεις παρόμοιες με εκείνες που αναστάτωσαν την πολιτιστική σκηνή της εποχής του Γουλιέλμου στη Γερμανία πριν από το 1914. Το φίλτρο του Μεγάλου Πολέμου σήμαινε ότι σε όλη την Ευρώπη οι πολιτικές θέσεις απέκτησαν μια πιο «quiritaire» διάσταση. Στην Αγγλία, ορισμένες πρωτοπορίες επέλεξαν φιλοφασιστικές συμπάθειες. Ο Ντέιβιντ Χέρμπερτ Λόρενς απέρριψε τον βικτωριανό πουριτανισμό, όπως οι Γερμανοί πριν από το 1914 είχαν απορρίψει άλλες μορφές αυστηρότητας, εισάγοντας στην αγγλική λογοτεχνία ζυμώσεις με σεξουαλικές συνδηλώσεις («Ο εραστής της Λαίδης Τσάτερλι»), επιμένοντας στην ανεξάντλητη τελλουρική δύναμη των πρωτόγονων θρησκειών (ιδιαίτερα του Μεξικού), αποδεικνύοντας στην ότι κάθε πολιτισμός πρέπει να βασίζεται σε έναν άυλο φυσικό λειτουργικό κύκλο. Έτσι, εισήγαγε συντηρητικά επαναστατικά στοιχεία (την ανάγκη να εξαλειφθεί ο πουριτανισμός, ο στενόμυαλος ορθολογισμός κ.λπ., και να διατηρηθούν οι φυσικοί λειτουργικοί κύκλοι, τουλάχιστον όπως κάνει ο Καθολικισμός) στην αγγλοσαξονική σκέψη, η οποία, συνδεδεμένη με τις κελτικές και καθολικές φλέβες του ιρλανδικού πολιτισμικού εθνικισμού, που εν μέρει προέρχεται από τον Χέρντερ, εξακολουθεί να ενυπάρχει σήμερα σε μια σειρά από γόνιμες πολιτισμικές προσεγγίσεις που παρατηρούνται στις αγγλόφωνες κοινωνίες. Ακόμα κι αν αυτές οι προσεγγίσεις έχουν μερικές φορές την ενοχλητική πτυχή της «Νέας Εποχής» ή του μετα-χιππισμού.
Οι κόσμοι της σκέψης είναι πορώδεις: τίποτα δεν σταματά τις ιδέες, οι οποίες εξαπλώνονται με την λεπτότητα ενός αερίου, εκμεταλλευόμενες την παραμικρή σχισμή, την παραμικρή ρωγμή. Δεν υπήρχαν αδιαπέραστα εμπόδια πριν από το 1914, ούτε μετά το 1918 ή το 1945, ούτε σήμερα. Οι φλέβες που εκμεταλλεύτηκε η «συντηρητική επανάσταση», για να σφυρηλατήσει μια εναλλακτική κοινωνία, για να δώσει ραχοκοκαλιά στα κράτη που σκόπευε να σφυρηλατήσει ή να μεταμορφώσει, μπορούν όλες να βρεθούν στο εκδοτικό πρόγραμμα του Eugen Diederichs, που ξεκίνησε ήδη από το 1896. Ο οργανικός σοσιαλισμός, ριζωμένος, βουτηγμένος στη θρησκευτική ηθική, η θρησκευτικότητα απαλλαγμένη από όλους τους ομολογιακούς περιορισμούς, ένα μείγμα Τολστόι και Μπερξόν, θέσεις της Αγγλικής Φαβιανής Εταιρείες, η μυστικιστική κληρονομιά της μεσαιωνικής Ευρώπης, είναι όλα στοιχεία, πάντα ενεργά, για να απαλλαγούμε από πολιτικά καθεστώτα που έχουν γίνει επαναλαμβανόμενα, βαρετά ή ακόμα και αφόρητα λόγω των χιλίων και ενός δεικτών που έθεσαν σε εφαρμογή για να περιορίσουν τις παρορμήσεις της ανθρώπινης ψυχής, παραγωγικές, γόνιμες, «μη πλαισιωμένες».
Η εποχή μας πεθαίνει από την αηδιαστική επανάληψη του ίδιου φιλελεύθερου αφηγήματος, βουτηγμένου στην υποκριτική ηθικολογία. Η επιστροφή στις πηγές της «συντηρητικής επανάστασης» είναι επομένως απαραίτητη, υπό την προϋπόθεση, φυσικά, ότι θα επιστρέψουμε στο πρόγραμμα του καλού και άξιου εκδότη Diederichs. Ακόμα καλύτερα: Ο Diederichs δεν περιορίστηκε ποτέ σε έναν ειρηνικό, μυστικιστικό, νεορομαντικό γερμανισμό, που να ισχύει μόνο για τη Γερμανία ή ίσως τη Σκανδιναβία. Το πρόγραμμά του ενσωμάτωνε ιρλανδικά/κελτικά, αγγλικά ρομαντικά, σλαβικά και ορθόδοξα, καθώς και φλαμανδικά στοιχεία (οι Φλαμανδοί συγγραφείς κατείχαν εξέχουσα θέση στον εκδοτικό του οίκο). Όλη η Ευρώπη μπορεί να επιστρέψει σε αυτόν χωρίς κανείς να φοβάται ότι θα αντιμετωπίσει εχθρικούς και ενοχλητικούς εθνικισμούς τρίτων που απειλούν την ίδια του την εθνοτική-εθνική ταυτότητα. Η πολιτική και καλλιτεχνική πορεία του Βελγο-Φλαμανδού ζωγράφου και πολιτικού War Van Overstraeten είναι εμβληματική για μια πορεία που πρέπει να ακολουθήσουν όλοι: αυτός ο ιδρυτής του Βελγικού Κομμουνιστικού Κόμματος ανακάλυψε ξανά, από τις αρχές της δεκαετίας του 1930, χάρη στον ενθουσιασμό του για τον ισπανικό μυστικισμό, τις θρησκευτικές και περσοναλιστικές ρίζες που ο Diederich ήθελε να γενικεύσει στην Ευρώπη πριν από το 1914. Η πορεία του Van Overstraeten αξίζει εις βάθος μελέτης εκτός Φλάνδρας (όπου η πορεία του έχει μελετηθεί σχολαστικά) για να αποδειχθεί ότι ακόμη και μια σφοδρή αριστερή δέσμευση πρέπει απαραίτητα να οδηγεί πίσω στις ιδέες που ο Diederich ήθελε να διαδώσει σε όλη την ήπειρό μας, αλλά και στη Βόρεια Αμερική, καθώς ενδιαφερόταν, μεταξύ άλλων έργων, για τις μυστικιστικές και φυσιοκρατικές διαστάσεις του Walt Whitman και τις ιδέες του Ralph Waldo Emerson.
Τελείωσε η Συντηρητική Επανάσταση με την άνοδο των Εθνικοσοσιαλιστών στην εξουσία;
Ο Εθνικοσοσιαλισμός πραγματοποίησε μια «ευθυγράμμιση», η οποία στα γερμανικά ονομάστηκε Gleichschaltung. Αυτό επηρέασε ιδιαίτερα το εθνικοεπαναστατικό περιθώριο και τους πιο ταραγμένους ακτιβιστές που συγκεντρώθηκαν γύρω από τον Λοχαγό Έρχαρντ. Ο Νίκιτς φυλακίστηκε το 1937. Όσοι συμμετείχαν σε αντιχιτλερικές συνωμοσίες, όπως αυτή που οδήγησε στην απόπειρα δολοφονίας του Στάουφενμπεργκ στις 20 Ιουλίου 1944, εξαλείφθηκαν ανελέητα. Τα κινήματα των νέων αναγκάστηκαν να ενταχθούν σε κομματικές οργανώσεις. Άλλοι, όπως είναι γνωστό, υποχώρησαν στην «εσωτερική μετανάστευση», αφού είχαν φλερτάρει για λίγο με το καθεστώς ή όχι. Σκέφτεται κανείς τον ποιητή Γκότφριντ Μπεν. Ο Γιούνγκερ σταμάτησε κάθε πολιτική δραστηριότητα και ξεκίνησε τη μακρά σειρά ταξιδιών του σε παρθένες χώρες, ανέγγιχτες από τη νεωτερικότητα. Έγινε επίσης ο απαράμιλλος απομνημονευτής που θα παρέμενε για αιώνες. Αλλά το να πούμε ότι αυτές οι γραμμές σκέψης παύουν να είναι καρποφόρες απλώς και μόνο επειδή ένα καθεστώς, ανεξάρτητα από τη φύση του, καταλαμβάνει την εξουσία μέσω εκλογών ή πραξικοπήματος είναι παράλογο. Όλες οι ιδεολογικές αρχές της «συντηρητικής επανάστασης» έχουν παραμείνει ζωντανές στη σκέψη, ακόμη και αν πλέον μπορούν να εκφραστούν μόνο εν μέρει, για να καταδείξουν τη μία ή την άλλη εφήμερη πτυχή του φιλελεύθερου συστήματος, το οποίο είναι πολύ πιο ολοκληρωτικό από τα καθεστώτα στα οποία συνδέεται αυτό το πλέον διαβόητο επίθετο. Υπάρχει ένα πολύ πρόσφατο παράδειγμα: στο Βέλγιο, ο οικονομολόγος και ιστορικός οικονομικών ιδεών Paul Jorion μόλις απολύθηκε από το πανεπιστήμιό του επειδή εργαζόταν πάνω σε ανορθόδοξες γραμμές οικονομικής σκέψης, γραμμές που ήταν ετερόδοξες επειδή λάμβαναν υπόψη κοινωνικούς και ιστορικούς παράγοντες στην απαραίτητη προσέγγιση του πολιτικού οικονομολόγου. Μια οικονομία, πιστεύει ο Jorion, ειδικά ακολουθώντας τα βήματα του κοινωνιολόγου Μαρξ και του Keynes, είναι αναγκαστικά ενσωματωμένη σε μια κοινωνία η οποία, με τη σειρά της, έχει μια ιστορία που κάθε επαγγελματίας στη δημόσια σφαίρα είναι υποχρεωμένος να λάβει υπόψη. Μια οικονομία δεν μπορεί να περιοριστεί σε ένα συνονθύλευμα μαθηματικών θεωριών ή στατιστικών. Το έργο του Jorion μπορεί να διαβαστεί παράλληλα με αυτό της καναδικής σχολής γνωστής ως «οικοκοινωνία», η οποία καταγγέλλει με λαμπρό και σχολαστικό τρόπο την «τυραννία της αξίας». Η αναζήτηση μιας τέτοιας μη εξαλειφόμενης ετεροδοξίας ήταν ήδη παρούσα στο σοσιαλιστικό πρόγραμμα του Diederichs, στις σημαντικές προσωπικότητες της γερμανικής ιστορικής σχολής και στο έργο του François Perroux στην περασμένη εποχή (δυστυχώς!) της Γκωλικής Γαλλίας μετά τον Πόλεμο της Αλγερίας. Σήμερα, αυτό που οι Γάλλοι οικονομικοί ιστορικοί Ζαν-Μαρί Αλμπερτίνι και Αχμέτ Σιλέμ ονόμασαν εύστοχα ετερόδοξες θεωρίες σε ένα ευρέως διαδεδομένο αλλά λίγο γνωστό και ελάχιστα εφαρμοσμένο εγχειρίδιο, αποτελούν την πηγή καινοτόμων ιδεών που περιμένει ο κόσμος. Αυτό αποδεικνύει, για άλλη μια φορά, ότι οι ιδέες της «συντηρητικής επανάστασης», που υποστήριζαν ετερόδοξες οικονομικές πρακτικές, είναι πράγματι αθάνατες.
Οι συγγραφείς της Συντηρητικής Επανάστασης εξακολουθούν να αναφέρονται από πολλούς σύγχρονους στοχαστές. Με ποιους τρόπους οι ιδέες που προέβαλε εξακολουθούν να είναι επίκαιρες σήμερα;
Στην πραγματικότητα, μόλις απάντησα στην ερώτησή σας, αλλά αναγκαστικά μόνο εν μέρει, επειδή το έργο που είναι συγκρίσιμο με την «συντηρητική επανάσταση» και τη Γερμανική Αναγέννηση του 19ου αιώνα περιλαμβάνει το σύνολο των ανθρωπιστικών επιστημών, τις οποίες δεν μπορώ να εξετάσω εξαντλητικά σε μια σύντομη συνέντευξη. Η τρέχουσα σημασία αυτού του τεράστιου πεδίου πηγάζει από την εξάρτησή του από την οργανική σκέψη, το είδος που επισημαίνει ο Gusdorf (βλ. παραπάνω), ενώ το σύστημα απολιθώνεται μπροστά στα μάτια μας λόγω της αρχικής μεθοδολογικής του ακαμψίας και του στατιστικού οικονομισμού του, που δεν λύνει κανένα πρόβλημα. Για να καμουφλάρει αυτή την αποτυχία, το σύστημα καλύπτεται με δηλώσεις από ένα παχύ στρώμα ανούσιας ηθικολογίας, την οποία κανένας νοήμων άνθρωπος δεν μπορεί ακόμα να πιστέψει. Στη διεθνή πολιτική, η άρνηση να ληφθούν υπόψη τα περιγράμματα άλλων πολιτισμών, συμπεριλαμβανομένων εκείνων της Κίνας και της Ινδίας, που αναδύονται από μια μακρά περίοδο αδράνειας, και οι σιιτικές και αλαουιτικές παραδόσεις του Λεβάντε και του Ιράν, οδηγεί σε αδιέξοδο. Υπάρχουν άλλες αξίες από αυτές που διακηρύσσονται στην Ουάσιγκτον ή στο Παρίσι του Bernard-Henri Lévy. Ο Άρμιν Μόλερ, ακολουθώντας τον Καρλ Γιάσπερς, ο οποίος χρηματοδότησε τη διατριβή του, είπε ότι η «συντηρητική επανάσταση» (και θα προσθέταμε τον ρομαντισμό που περιγράφει ο Γκούσντορφ και τη Γερμανική Αναγέννηση που εξηγεί ο Γουάτσον) εγκαινίασε μια νέα «αξονική περίοδο» στην ιστορία. Τώρα, ο Μαξ Βέμπερ και ο Ζυλιέν Φρόιντ μας δίδαξαν ότι οι αξίες που παράγονται από τις αξονικές περιόδους είναι αθάνατες. Μπορεί να βιώσουν περιόδους αδράνειας, είπε επίσης ο Βενέρ, αλλά αναπόφευκτα, αμετάκλητα, θα επιστρέψουν στο προσκήνιο, προς μεγάλη απογοήτευση των δυνάμεων του μη-όντος (Παρβουλέσκο) που έχουν επιδιώξει να τις καταπνίξουν.
Συνέντευξη στον Rémi Tremblay για το καναδικό περιοδικό "Le Harfang" (Κεμπέκ)
(Forest-Flotzenberg, Οκτώβριος 2015).
