«Έχουμε συνηθίσει να συνδέουμε τον σοσιαλισμό με την Αριστερά. Ωστόσο, από την ίδια του τη γένεση, ο σοσιαλισμός βρέθηκε σε άμεση αντίθεση με τον φιλελεύθερο προοδευτισμό που προέκυψε από τη Γαλλική Επανάσταση. Ενώ η Αριστερά εξυμνεί την κίνηση, το άτομο και το «tabula rasa», ο πρώιμος σοσιαλισμός προτάσσει τις κοινότητες, τους δεσμούς με τον τόπο και την στοιχειώδη ευπρέπεια — μια ριζική αντίθεση που η ιστορία σταδιακά εξάλειψε, σε τέτοιο βαθμό ώστε ο ίδιος ο σοσιαλισμός να έχει σχεδόν εξαφανιστεί.
Η αντίθεση μεταξύ Αριστεράς και Δεξιάς ανάγεται στη Γαλλική Επανάσταση. Εκείνη την εποχή, η Δεξιά εκπροσωπούσε την υπόθεση της καθολικής και μοναρχικής παλινόρθωσης, ενώ η Αριστερά επιδίωκε να εδραιώσει και να επεκτείνει την Επανάσταση· ήταν δημοκρατική και αντικληρικαλιστική. Η Δεξιά ήταν συντηρητική, η Αριστερά προοδευτική. Η Δεξιά τασσόταν υπέρ της τάξης και της εξουσίας —που συμβολίζονταν από το «σπαθί και το θυμιατό» (τον στρατό και την Εκκλησία)—, ενώ η Αριστερά ήταν φιλελεύθερη: πολιτικά φιλελεύθερη, υποστηρίζοντας τις πολιτικές ελευθερίες απέναντι στην εξουσία του βασιλιά· κοινωνικά φιλελεύθερη, αντιτιθέμενη στην καθολική ηθική· και οικονομικά φιλελεύθερη, ευνοώντας τη βιομηχανική και επιστημονική καινοτομία.
Η πολιτική ζωή τον 19ο αιώνα δεν περιοριζόταν σε αυτά τα δύο κόμματα. Πλάι στην προοδευτική Αριστερά (τους «Μπλε») και τη συντηρητική Δεξιά (τους «Λευκούς») υπήρχαν οι σοσιαλιστές (οι «Κόκκινοι»). Ο όρος «σοσιαλισμός» εισήχθη στη Γαλλία το 1834 από τον Πιερ Λερού —στοιχειοθέτη και ιδρυτή του γαλλικού σοσιαλισμού— για έναν συγκεκριμένο σκοπό: «Επινόησα τον όρο "σοσιαλισμός" για να τον αντιπαραθέσω στον όρο "ατομικισμός"».
Αυτή η αφετηρία είναι καθοριστική. Ο σοσιαλισμός, κατά τη γένεσή του, αποτέλεσε αντίδραση στον ατομικισμό της κοινωνίας. Οι παραδοσιακές κοινότητες κατακερματίζονταν από τον αναδυόμενο καπιταλισμό. Η απαίτηση για κινητικότητα —με αφετηρία τη μαζική έξοδο από την ύπαιθρο— διέλυσε την κοινοτική ζωή· η αντιπαράθεση των εργαζομένων μεταξύ τους ξήλωσε τον κοινωνικό ιστό· και η διαρκής καινοτομία κατέστρεψε τις παραδόσεις, κόβοντας τους δεσμούς ανάμεσα στις γενιές. Ο φιλελεύθερος ατομικισμός υπονόμευσε τις θεμελιώδεις μορφές αμοιβαιότητας και αλληλοβοήθειας —την κοινή κουλτούρα και τις καθιερωμένες συνήθειες της συμβίωσης και της συνεργασίας—, χωρίς τις οποίες καμία κοινότητα δεν μπορεί να επιβιώσει. Έτσι, ο σοσιαλισμός —όπως υποδηλώνει και το όνομά του— υπήρξε, πρωτίστως, ένας αγώνας για τη διατήρηση των κοινοτήτων απέναντι σε μια μορφή φιλελευθερισμού που διακήρυττε ότι «δεν υπάρχει κοινωνία» (Θάτσερ)· υπήρξε αυτό, πολύ πριν μετατραπεί σε έναν οικονομικό αγώνα ενάντια στην εξαθλίωση της εργατικής τάξης.
Γιατί να υπερασπιζόμαστε τις κοινότητες; Διότι τα μεμονωμένα άτομα είναι αδύναμα, ευάλωτα και εύκολα εκμεταλλεύσιμα — παραδομένα στο έλεος του κράτους ή του χρήματος. Σοσιαλιστές όπως ο Debord, ο Orwell και η Simone Weil επεσήμαναν ότι ο κατακερματισμός της κοινωνίας οδηγεί στην ερήμωση, την απομόνωση και την έλλειψη ριζών — καταστάσεις που ανοίγουν τον δρόμο για κάθε μορφή υποταγής και ολοκληρωτισμού. Χωρίς μια στιβαρή κοινότητα, δεν μπορούν να υπάρξουν ελεύθερα άτομα. Γι’ αυτόν τον λόγο, ο αυθεντικός σοσιαλισμός αντιτίθεται σε εκείνες τις μορφές προοδευτισμού —στην επιστήμη, την οικονομία και την πολιτική— που επιδιώκουν να διαγράψουν πλήρως το παρελθόν· αντιθέτως, αγωνίζεται να υπερασπιστεί ό,τι είναι ουσιώδες για την επιβίωση των κοινοτήτων. Ο αυθεντικός σοσιαλισμός είναι συντηρητικός: επιδιώκει να αποκαταστήσει τις ρίζες σε εκείνους τους ανθρώπους που η βιομηχανική νεωτερικότητα άφησε ξεριζωμένους.
Να αγαπά κανείς την πατρίδα του
Ο σοσιαλισμός είναι, εξ ορισμού, εθνικιστικός και πατριωτικός. Κάποιος «οφείλει να αγαπά, μέσα σε μια χώρα, όλα όσα αποτελούν προϋπόθεση για την πνευματική ανάπτυξη των ατόμων: τη γλώσσα, τις τελετές, τα έθιμα, όλη την ποίηση που περιβάλλει τη ζωή μιας χώρας. Μπορεί, και οφείλει, να αγαπά επίσης όλες τις χώρες, ωστόσο έχει ιδιαίτερες υποχρεώσεις απέναντι στη δική του» (Simon Weil). Εξαρχής —ήδη από το 1845, σύμφωνα με τον Ένγκελς— οι σοσιαλιστές τάχθηκαν κατά της μετανάστευσης. Ίδρυσαν τη διάσημη Διεθνή, εν μέρει για να προωθήσουν την αλληλεγγύη μεταξύ των εργαζομένων όλων των εθνών —διασφαλίζοντας, για παράδειγμα, ότι Βέλγοι εργάτες δεν θα έρχονταν να σπάσουν μια γαλλική απεργία, καταλαμβάνοντας τις θέσεις εργασίας των ίδιων των Γάλλων εργατών. Τέλος, ο σοσιαλισμός είναι ηθικός. Καλλιεργεί αρετές απαραίτητες για την κοινωνική ζωή —αρετές που, διαφορετικά, θα διαβρώνονταν από τα «κρύα νερά του εγωιστικού υπολογισμού»— όπως η συνέπεια στον λόγο κάποιου, η αμοιβαία βοήθεια, η γενναιοδωρία και η αίσθηση της τιμής. Αυτό είναι που ο Όργουελ αποκάλεσε «κοινή ευπρέπεια» (common decency).
Εν ολίγοις, η προοδευτική Αριστερά και ο συντηρητικός σοσιαλισμός βρίσκονται σε άμεση αντίθεση. Η Αριστερά, η οποία προέκυψε από τη Γαλλική Επανάσταση, έχει τις ρίζες της στην ιδέα της Προόδου και στη φιλοσοφία του Διαφωτισμού. Εχθρός της είναι ο αντιδραστικός —δηλαδή, οτιδήποτε εμποδίζει την Πρόοδο: η Εκκλησία, η μοναρχία, καθώς και οι λαϊκές παραδόσεις, οι οποίες απορρίπτονται συστηματικά ως οπισθοδρομικές και απεχθείς. Ο σοσιαλισμός, ο οποίος προέκυψε από τη Βιομηχανική Επανάσταση, έχει τις ρίζες του στη συγκεκριμένη εμπειρία της ερήμωσης και του ατομικισμού των κοινοτήτων. Εχθρός του είναι ο αστός —δηλαδή, οτιδήποτε καταστρέφει τις προϋποθέσεις για μια αξιοπρεπή ζωή.
Προσωρινές συμμαχίες και ριζικές αντιθέσεις
Υπήρξαν κατά καιρούς προσωρινές συμμαχίες, όπως για παράδειγμα κατά την Υπόθεση Ντρέιφους και την περίοδο του Λαϊκού Μετώπου. Ωστόσο, κατά κύριο λόγο, οι σοσιαλιστές και η υπόλοιπη Αριστερά βρίσκονταν σε αντιπαράθεση —ενίοτε μάλιστα βίαιη. Τον Ιούνιο του 1848, ο Βικτόρ Ουγκό —βουλευτής τότε— τάχθηκε αποφασιστικά υπέρ των δυνάμεων της τάξης και της Εθνοφρουράς εναντίον των εργατών, προτρέποντας τους στρατιώτες να επιτεθούν στα οδοφράγματα. Το 1870, η Παρισινή Κομμούνα συντρίφθηκε μέσα σε ένα λουτρό αίματος από τον Αντόλφ Τιέρ, ο οποίος ήταν τότε ηγέτης της Αριστεράς. Το 1871, ο Εντουάρ Βαγιάν δήλωσε ότι «οι "Βερσαλλιέροι" της Αριστεράς και οι "Βερσαλλιέροι" της Δεξιάς θα πρέπει να αποτελούν εξίσου αντικείμενο μίσους του λαού». Το 1893, το Γαλλικό Εργατικό Κόμμα απηύθυνε κάλεσμα για «την απομάκρυνση από την εξουσία των κλεφτών, τόσο της Δεξιάς όσο και της Αριστεράς». Κατά τη διάρκεια της Υπόθεσης Ντρέιφους, η Ρόζα Λούξεμπουργκ χαρακτήρισε τον Ζορές, τον Ζολά και την Αριστερά ως «εχθρούς της εργατικής τάξης». Το 1919, οι Σπαρτακιστές εκτελέστηκαν από μια αριστερή κυβέρνηση. Το 1920, το SFIO επανέλαβε ότι αποτελούσε ένα επαναστατικό κόμμα, «αντίθετο στους αριστερούς συνασπισμούς»…
Στη μεταπολεμική περίοδο, ο αρχικός σοσιαλισμός εξαφανίστηκε, απορροφηθείς από τη σοσιαλδημοκρατική Αριστερά. Ωστόσο, η Ρόζα Λούξεμπουργκ είχε απευθύνει μια προειδοποίηση: η ενσωμάτωση των σοσιαλιστών στην Αριστερά θα σήμαινε «την εξάλειψη όλων όσων είχε επιτύχει ο σοσιαλισμός». Πράγματι, η Αριστερά έχει εξαλείψει πλήρως τον αρχικό σοσιαλιστικό λόγο — σε τέτοιο βαθμό, ώστε εντός της Αριστεράς να μην υφίσταται πλέον καμία σοβαρή κριτική στον καπιταλισμό, παρά μόνο η επιθυμία για τη μεταρρύθμιση ορισμένων εκ των υπερβολών του. Ακόμη και η σύγχρονη άκρα Αριστερά δεν είναι ούτε αντικαπιταλιστική ούτε αντιφιλελεύθερη, παρά την έντονη ρητορική της· αυτό συμβαίνει διότι η ελευθεριακή και προοδευτική ιδεολογία της, στην πραγματικότητα, διευκολύνει την πλήρη επέκταση του καπιταλισμού — μια πραγματικότητα την οποία οι σοσιαλιστές είχαν προβλέψει με σαφήνεια.
Η μοναρχική και καθολική Δεξιά έχει επίσης εξαφανιστεί, έχοντας αντικατασταθεί από μια σύγχρονη Δεξιά, η οποία είναι εξίσου φιλελεύθερη και προοδευτική με την Αριστερά — σε τέτοιο βαθμό, μάλιστα, ώστε να μην υφίσταται πλέον καμία σοβαρή κριτική της νεωτερικότητας στους κόλπους της Δεξιάς· το πολύ-πολύ να υπάρχει μια επιθυμία για τη διόρθωση ορισμένων υπερβολών της. Ακόμη και η σημερινή άκρα Δεξιά δεν είναι ούτε συντηρητική ούτε πατριωτική, παρά τη στόμφο της ρητορικής της, καθώς προωθεί την οικονομία της αγοράς και την τεχνολογική καινοτομία — δυνάμεις που καταστρέφουν τα σύνορα, τις κοινότητες, τις παραδόσεις και τις ηθικές αξίες — ένα γεγονός που οι σοσιαλιστές είχαν αντιληφθεί με σαφήνεια.
Πρόκειται για τη γνωστή «μετατόπιση προς τα αριστερά». Η φιλελεύθερη Αριστερά έχει επικρατήσει τόσο έναντι των σοσιαλιστών όσο και της αντιδραστικής Δεξιάς, επιβάλλοντας σε όλους τις βασικές της αξίες —τον φιλελευθερισμό και τον προοδευτισμό. Όλα τα γαλλικά πολιτικά κόμματα είναι, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, φιλελεύθερα και προοδευτικά· είναι όλα κληρονόμοι της Αριστεράς. Παρά την ωραία ρητορική τους, στην πράξη εργάζονται όλα προς την κατεύθυνση της καταστροφής των κοινοτήτων. Για την αντιμετώπιση του ατομικισμού, της αποκοπής από τις ρίζες και της ερημιάς του σύγχρονου ανθρώπου, υπάρχει μόνο μία λύση: όχι η ψήφος, αλλά η ριζοβολία —δηλαδή, η δέσμευση απέναντι σε μια κοινότητα».
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου